Rozwój mowy u większości dzieci z autyzmem jest opóźniony i charakteryzuje się specyficznymi dla tego zaburzenia cechami.
Trudności w porozumiewaniu się z innymi w przypadku dzieci z autyzmem mają bardzo rozległy charakter.
Zaburzenia te nie wynikają z braku motywacji do porozumiewania się, ale z braku zrozumienia, do czego służy komunikacja oraz w ograniczonych umiejętnościach społecznych.
Czynniki determinujące rozwój językowy
Rozwój językowy dziecka we wczesnym etapie życia jest determinowany przez szereg zdolności takich jak:
- naśladowanie związane z obserwacją zachowania innej osoby,
- poznaniem i zrozumieniem społecznego wymiaru sytuacji,
- chęci do podjęcia określonej aktywności wynikającej z obserwacji innego człowieka, a także tworzenie wspólnego pola uwagi,
- zabawę przedmiotami związaną z dostrzeganiem relacji między obiektami oraz zabawę symboliczną.
U przeszło połowy dzieci z autyzmem, które nie są objęte intensywną terapią, mowa nie wykształca się.
Pozostałe dzieci mówią, ale ich mowa ma charakterystyczne dla autyzmu deficyty.
Deficyty w rozwoju mowy
Deficyty ilościowe.
- Brak mowy:
- z brakiem gestykulacji
- z elementarną gestykulacją - Opóźnienia w mowie:
- krótkie (miesięczne)
- długotrwałe (wieloletnie) - Ograniczona mowa:
- tylko łańcuch: bodziec - reakcja
- bardziej zaawansowane lecz ograniczone posługiwanie się mową
Deficyty jakościowe.
- Echolalia:
- natychmiastowa
- opóźniona - Odwracanie zaimków
- Neologizmy
- Metaforyczne użycie języka
- Nieodpowiednie uwagi
- Język stereotypowy
- Defekty w artykułowaniu
Deficyty w pragmatycznym użyciu języka.
- Niezdolność do naprzemiennego wysławiania się.
- Brak komunikowania się w stosunku do dorosłego.
- Brak komunikowania się w stosunku do rówieśników.
- Niezdolność do symbolicznego użycia przedmiotów.
- Słabe używanie prozodii dla wyrażenia zamiaru.
- Słabe wykorzystanie bodźców wzrokowo-twarzowych dla metakomunikacji.
Źródło: M. Mary Konstantareas i in. 1992: 73.
Wczesne objawy problemów z komunikacją
Problemy z komunikacją dzieci z podejrzeniem autyzmu mogą się pojawić już w okresie niemowlęcym. H. Jaklewicz w swoich badaniach wykazuje zależność obrazu zaburzeń mowy i komunikacji od dynamiki rozwoju autyzmu u małych dzieci.
Autorka wyodrębnia dwie grupy dzieci autystycznych ze względu na wiek życia, u którym wystąpiły pierwsze niepokojące objawy. Są to:
- dzieci z wczesnym rozwojem autyzmu (do 12. miesiąca życia)
- dzieci z późnym rozwojem autyzmu (po 12. miesiącu życia)
Wczesna postać autyzmu
Zaburzenia rozwoju mowy u dzieci z wczesną postacią autyzmu uwarunkowane są defektem wczesnej fazy rozwoju przedjęzykowych umiejętności.
Nie jest dotychczas wyjaśnione, czy defekt w rozwoju mowy ekspresyjnej i prawdopodobnie jej rozumienia, uwarunkowany jest genetycznie, organicznie, czy jest funkcjonalnym zaburzeniem organizacji mózgowej.
We wczesnej postaci autyzmu wycofanie oraz brak potrzeby kontaktów społecznych są bardzo głębokie i ujawniają się już w pierwszych miesiącach życia. Brak postępu w rozwoju umiejętności społecznych towarzyszy głębokim zaburzeniom w kształtowaniu się mowy.
Większość dzieci z tej grupy pozostaje mutystyczna do końca życia.
Dzieci z pierwszej grupy wykazują następujące cechy:
- nie podejmują prób komunikacji zarówno z matką jak z innymi osobami
- obserwuje się małe zainteresowanie bodźcami społecznymi
- nie występuje komunikacja skierowana na zwrócenie czyjejś uwagi na przedmiot, zjawisko, osobę
- dziecko przejawia ograniczone zdolności naśladowania
- nie reaguje na własne imię
- obserwuje się ograniczony kontakt wzrokowy oraz rzadki uśmiech społeczny
- zatrzymanie rozwoju mowy na etapie wokalizacji przedsłownej
- słabo wyrażone lub niewystępujące wokalizacje odruchowe i gaworzenie
- uboga komunikacja niewerbalna
- echolalia bezpośrednia (powtarzanie pierwszych lub ostatnich sylab wyrazu)
- zabawa o ograniczonym charakterze, dziecko nie podejmuje interakcji z innymi osobami
Późna postać autyzmu
Późna postać autyzmu rozwija się po okresie prawidłowego funkcjonowania dziecka, lecz przed 3 rokiem życia.
Dzieci te wykazują następujące cechy:
- nie tolerują zmian zachodzących w otoczeniu
- charakteryzują się nadmierną wrażliwością na bodźce zewnętrzne i nowe sytuacje
- reagują silnym lękiem na próby rozdzielenia z matką
- stosują nietypowe sposoby porozumiewania się
- obserwuje się brak zdolności uzupełniania komunikacji werbalnej gestykulacją, ekspresją mimiczną, skinięciami głową i uśmiechem
- problemy językowe dotyczą nie tylko strony ekspresywnej, ale także impresywnej, czyli rozumienia informacji wyrażonych za pomocą, gestów, mimiki, postawy oraz intonacji
- dzieci te przechodzą przez fizjologiczne fazy rozwoju mowy, budują proste wyrażenia słowne, potem (między 15 a 24 miesiącem życia) następuje szybki regres mowy i wycofanie się z kontaktów społecznych
Regres mowy
Regres mowy może być stopniowy lub nagły, może się nakładać na istniejące wcześniej opóźnienia rozwojowe lub atypowy przebieg rozwoju. Proces ten przebiega na kilku etapach:
- Dochodzi do skrócenia wypowiedzi słownych, które przyjmują postać telegraficznych komunikatów.
- Dziecko przestaje formułować proste zdania i posługuje się pojedynczymi wyrazami, które nie służą komunikacji interpersonalnej. Regresowi mowy ekspresywnej towarzyszy ograniczenie komunikatów niewerbalnych.
- Pojawia się echolalia bezpośrednia i odroczona.
- w miarę dorastania dziecko zaczyna posługiwać się prostymi formami przekazu niewerbalnego
- ok. 5 - 6 roku życia mogą pojawić się pierwsze słowa, które nie służą do komunikacji interpersonalnej, ale egzekwowania konkretnego żądania lub zaspokojenia konkretnej potrzeby
Trudności w posługiwaniu się językiem
U dzieci z tej grupy występują problemy z prawidłowym użyciem gramatyki, mowa jest stereotypowa, obserwuje się zaburzenia rytmu i tonu, oraz trudności pojęciowe.
Wypowiedzi telegraficzne utrzymują się długo, podobnie agramatyzmy i neologizmy w wypowiedziach.
Możliwości rozumienia zjawisk są ograniczone, a to co do dziecka dociera, pojmuje dosłownie, nie będąc wstanie zanalizować pojęć abstrakcyjnych. Ponadto ma trudności z włączaniem określeń mowy funkcyjnej, nie potrafi wykorzystać języka do wyrażania i komunikowania swoich potrzeb, myśli, uczuć.
Rozwój mowy jest procesem długotrwałym, który przebiega równolegle z postępem w rozwoju umiejętności społecznych i poznawczych.
U dzieci z tej grupy występują problemy z prawidłowym użyciem gramatyki, mowa jest stereotypowa, obserwuje się zaburzenia rytmu i tonu, oraz trudności pojęciowe. Wypowiedzi telegraficzne utrzymują się długo, podobnie agramatyzmy i neologizmy w wypowiedziach.
Możliwości rozumienia zjawisk są ograniczone, a to co do dziecka dociera, pojmuje dosłownie, nie będąc wstanie zanalizować pojęć abstrakcyjnych. Ponadto ma trudności z włączaniem określeń mowy funkcyjnej, nie potrafi wykorzystać języka do wyrażania i komunikowania swoich potrzeb, myśli, uczuć.
Rozwój mowy jest procesem długotrwałym, który przebiega równolegle z postępem w rozwoju umiejętności społecznych i poznawczych.
Czynniki wpływające na rozwój komunikacji
Z obserwacji małych dzieci z autyzmem wynika, że ich rozwój języka i sama umiejętność komunikowania się uzależnione są od stopnia nasilenia cech autystycznych, deficytów poznawczych, poziomu intelektualnego oraz wieku życia.
Dlatego u dzieci ze spektrum autyzmu terapia mowy jest procesem złożonym i wymagającym szerszego rozumienia trudności jakie wiążą się z tym zaburzeniem.
Oddziaływania powinny być oparte na deficytach rozwojowych samego języka, ale i na uczeniu odpowiednich umiejętności społecznych oraz funkcji komunikacyjnych, np. proszenia.
Według badań nad wczesnym rozwojem dzieci wynika, że do rozwoju mowy niezbędne są: współdzielenie pola uwagi, nawiązywanie intencjonalnego kontaktu wzrokowego, umiejętność naśladowania w działaniu, jak i naśladowania werbalnego, stosowanie gestu wskazywania.
Skuteczna interwencja logopedyczna musi być zatem oparta o te cele, jeśli dziecko ich nie prezentuje.
Odpowiednio postawiona diagnoza trudności występujących u dziecka oraz etapu, na którym dana umiejętność się zatrzymała, będą najważniejsze w planowaniu dalszej terapii.
Bibliografia:
Jaklewicz H. (1993), Autyzm wczesnodziecięcy- diagnoza, przebieg, leczenie, GWP, Gdańsk.
Jaklewicz H. (1994), Autyzm wczesnodziecięcy- próba wyróżnienia postaci klinicznych [w:] W. Dykcik (red), Autyzm, kontrowersje i wyzwania, Eruditus, Poznań.
Jaklewicz H. (2000), Autyzm dziecięcy [w:] A. Popielarska, M. Popielarska (red.), Psychiatria wieku rozwojowego, Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa.
Konstantareas M.M., Blacstock E.B., Webster C.W. (1992), Autyzm, Warszawa: KTA
Minczakiewicz E.M. (1994), Z badań nad rozwojem dzieci autystycznych [w:]
W. Dykcik (red.), Autyzm, kontrowersje i wyzwania, Eruditus, Poznań
Pisula E. (1993), Autyzm - fakty, wątpliwości, opinie, Wyd. WSPS, Warszawa.
Pisula E. (2008), Zaburzenia komunikacji u dzieci z autyzmem [w:] Ogólnopolska Fundacja na rzecz Dzieci Niepełnosprawnych „Promyk Słońca”, Kiedy mózg pracuje inaczej…- postrzeganie, ruch, emocje, komunikacja. X Międzynarodowa Konferencja Naukowo - Szkoleniowa( Wrocław, 5 grudnia 2008r.): materiały konferencyjne, Oddział Fundacji „Promyk Słońca”, Wrocław.
Pisula E. (2010), Autyzm. Przyczyny, symptomy, terapia, Harmonia, Gdańsk.
Rogers S., Dawson G., Vismara L. (2015), Metoda wczesnego staru dla dziecka z autyzmem (ESDM), Kraków.
Schramm R. (2019), Motywacja i wzmacnianie, czyli jak zdobyć przewagę nad autyzmem. Zachowania werbalne w stosowanej analizie zachowanie. Podręcznik. Scolaris, Warszawa.
Masz pytania o rozwój Twojego dziecka? Porozmawiajmy.
Każde dziecko rozwija się w swoim tempie, a wątpliwości są czymś naturalnym. Nasi specjaliści chętnie wysłuchają Twojej historii i podpowiedzą, jakie kroki mogą najlepiej wspierać rozwój Twojego malucha. Wystarczy krótka rozmowa, abyś poczuła się spokojniej i wiedziała, że nie jesteś w tym sama.
